Stories of Artisans

ਤੁਸੀਂ ਕੋਲੇ ਨਾਲ਼ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ, 1952 ਦੇ ਨੇੜੇ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਸ਼ੌਰਟੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਫੇਰ ਹਰੇਕ ਬੱਸ ਪਿੱਛੇ ਟੈਂਕੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕੋਲੇ ਪੈਣੇ, ਗੈਸ ਬਣਨੀਂ ਫੇਰ ਬੱਸ ਚੱਲਣੀਂ, ਟਰੱਕ ਵੀ ਏਵੇਂ ਹੀ, ਸਾਲ ਕੁ ਭਰ ਚੱਲੀ ਫੇਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ 100 ਰੁਪਏ ਰੱਖੇ ਸੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਾਰਟਨਰ ਬਣਨ ਲਈ। ਉਦੋਂ 100 ਰੁਪਏ ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, 12 ਆਨੇਂ 1 ਰੁਪਇਆ ਤਾਂ ਦਿਹਾੜੀ ਸੀ

ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ। ਸਾਡਾ ਪਿੰਡ ਜੈਵਾਲੀ, ਇਥੋਂ ੨੫ ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ। ਓਹਨਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਉੁਸਤਾਦ ਕਾਰੀਗਰ ਤੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੁਕਾਨ ਖਰੀਦਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਓਹਨਾ ਨੇ ਇਥੇ ਘਰ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ

ਮਾਰ੍ਹਾ ਨਾਉਂ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਐ। ਮ੍ਹਾਰੀ ਉਮਰ 74 ਸਾਲ ਕੇ ਗੈਲ ਮਾਂ ਹੋਊ। ਹਮੇਂ 25-26 ਸਾਲਾਂ ਤੇ ਮੋਚੀ ਕਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ, ਓਦੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜੱਟਾਂ ਨਾਲ ਸੀਰ ਵੀ ਕਰਿਆ ਫਿਰ ਦਿਹਾੜੀ ਜੋਤਾ ਵੀ ਕਰਿਆ। ਜਦ ਦਿਹਾੜੀ ਜੋਤੇ ਦਾ ਕੰਮ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਯੋ ਕੰਮ ਮੈਂ ਬਲਬੇੜੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਲਿਆ

ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੰਗ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਦਾਦਾ ਉਸਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਹਨਤੀ ਕਿਸਾਨ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨੇ 400 ਬਿੱਘੇ (100 ਕਿੱਲੇ) ਜ਼ਮੀਨ ਬਣਾਈ

ਮੇਰੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਮਾਪੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਠੇਕੇ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਕੇ ਖ਼ੁਦ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਅਸੀਂ 2-3 ਕਿੱਲੇ ਠੇਕੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲੈਕੇ, ਮੌਸਮੀਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਡੰਗਰਾਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਉਗਾਉਣ ਲੱਗੇ

ਮੇਰਾ ਪਿਓ 'ਤੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਈ ਮਕੈਨਿਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨਾਲ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਕੜੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੰਘੇ ਲਿਆ ਕੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵੇਚਦੇ।ਏਥੇ ਕਿਲ਼ਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਅਸਤਬਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਹ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਈਆਂ।

ਅਸੀਂ ਪੰਦਰਾਂ ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਤਰਖਾਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾ ਦਾ ਚੰਗਾ ਇੱਜਤ ਮਾਣ ਸੀ।ਮੇਰੇ ਵਡੇਰੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਸੋਢੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਅਸੀਂ ਉਹਨਾ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਸੀ।

ਇਹ ਕੰਮ 'ਚ ਪਏ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ 25 ਸਾਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਤੋਰਿਆ, ਮੈਂ ਤੋਗੇਵਾਲ ਤੋਂ ਦੋ ਬੱਕਰੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ। ਇਕ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਦੀ ਇਕ ਨੌਂ ਸੌ ਦੀ। ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਵੱਧ ਗਿਆ ਫਿਰ ਮੈਂ ਭੇਡਾਂ ਵੀ ਲੈ ਲਈਆਂ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਸ਼ੂ ਸਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਤਾਲੀ ਹੋ ਗਏ

My name is Balbir Kaur. My paternal village is Daghaat near BhadsoN. It was my aunt who taught me this craft. I can do embroidery and knit sweaters. I have done all kinds of work – cotton picking, chilli picking, yarning the cotton. I know how to knit cotton shawls too.

ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ ਵੀ ਇਹੋ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੀ; ਲੁਹਾਰਾ, ਕਿਰਸਾਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਹਲ਼ ਬਣਾ ਦੇਣਾ, ਪੰਜਾਲੀ ਬਣਾ ਦੇਣੀ, ਸੇਪੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਇਹਨੂੰ। ਬੂਰੇਆਲਾ ਕੋਲ ਬਾਰ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ ਸਾਡਾ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਈ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਬਾਰਾ ਰੱਖਤਾ ਬੁੜਿਆਂ ਨੇ

ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਟ੍ਰਾਸਪੋਰਟ ਅਥੌਰਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਮਾਮਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਨਾਨਾ- ਨਾਨੀ ਨੂੰ ਘਰਬਾਰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦਾ ਸੀ ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨੰਗਲ ਲੈ ਆਏ ਸਨ

ਸਾਡਾ ਦਾਦਾ ਟੋਭਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ 1908 'ਚ ਉੱਥੇ ਪਲੇਗ ਪਈ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਉਹ ਢਾਈ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਤੇ ਭਰਾ ਚੱਲ ਵਸੇ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਬਾਕੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਰੀਪੁਰ ਆ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ 15 ਜੁਲਾਈ 1944 ਦਾ ਜਨਮ ਹੈ