EDITION 11

From this Edition

सम्भावनाएँ

जब गलियों से गुज़रते हैं सैनिक,

उसी क्रम और लय में बच्चे खेलते हैं फ़ुटबॉल।

जिस दिन शहर के चौक लाल हुये हों कहीं भी,

ठीक उसी वक़्त डॉक्टरों के हाथों में होते हैं नौजन्मे।

Read More »

विज़न बोर्ड क्या है?

विज़न बोर्ड क्या है? भारत के प्रधान मंत्री के अधिकारिक अकाउंट द्वारा 19 फ़रवरी को किए गए ट्वीट के अनुसार प्रधानमंत्री 2047 तक इस देश को बेहतर बनाने के लिए विचारों का संकलन करने का सुझाव देते हैं, जो कि हमारे देश की 100 वर्षीय सालगिरह को एक स्वतंत्र और लोकतांत्रिक रूप में चिह्नित करता है।

Read More »

ग़ाज़ीपुर के मेजर बाबा

ग़ाज़ीपुर किसान मोर्चे पर उन्हें सब प्यार से मेजर बाबा पुकारते हैं। चेहरे पर उम्र की गहरी लकीरें, आँखों में तजुर्बे  की चमक और दिल में जीत का जज़्बा – इन ख़ूबियों को समेटे 94 साल के सुरेन्द्र सिंह मेजर, ग़ाज़ीपुर धरने के सबसे उम्रदराज़ आंदोलनकारी हैं।

Read More »

किसान आंदोलन के समर्थन में वकील

लॉयर्स फ़ोर फ़ॉर्मर्ज़ किसानों को इस आंदोलन के दौरान कानूनी मदद देने के लिए की गई एक पहल है। इसका मुख्य उद्देश्य किसानों को आंदोलन के दौरान कानूनी रूप से बचाना और उन्हें उनके अधिकारों के बारे में अवगत कराना है।

Read More »

किसान आंदोलन और उसके बदलते आयामों पर प्रोफेसर जोधका से बातचीत

उत्तर- कॉरपोरेटाइजेशन के कई मतलब हो सकते हैं खेती पहले किसान करता है वह किसान ही करता रहे लेकिन किसान अपने लिए खेती ना करें उसको कोई बताए इसको कॉर्पोरेट फार्मिंग का एक तरीका बोलते हैं वह फिर काफी सारे किसान रिक्रूट हो जाएंगे

Read More »

हरित क्रांति से पहले कृषि क्षेत्र की स्थिति

आज़ादी के समय हमारी कृषि विकास दर शून्य थी । किसानों की हालत ख़राब थी। 1943 के बंगाल के अकाल में 30 लाख लोगों की मौत हो गयी थी । देश के बटवारे में काफी सिंचित ज़मीन भी पाकिस्तान में चली गयी थी। लेकिन आजादी के बाद खेती को एक नया जीवन मिला।

Read More »

74 वर्षीय जसवीर कौर

उत्तर प्रदेश के बिलासपुर ज़िले के बिशारतनगर से आने वाली 74 वर्षीय जसवीर कौर को कमेटी के द्वारा 14 जनवरी को वापस भेजा गया और 13 फ़रवरी को जसवीर कौर ग़ाज़ीपुर मोर्चे पर रुकने के लिए वापस आ गई। ‘मैं किसानी परिवार से हूँ

Read More »

हरियाणवी गीत

लिकड़ पड़ै हां घर तै कुछ लेकै जावांगे

न्यूए लड़दे रहियो साथी हम जीत कै जावांगे

ना माना दाब किसे की ना पाछै कदम हटांवां

इका मूंह ऊपर नै होर्या दिल्ली कै नाथ लगावां

Read More »

‘विरोधी दमन दिवस’ पर राष्ट्रपति को मांग पत्र

विनम्र निवेदन है कि पिछले छह महीनों से देश के किसान तीन कृषि कानूनों के खिलाफ और एमएसपी की कानूनी गारंटी सहित कुछ अन्य मांगों के लिए विभिन्न तरीकों से और विभिन्न स्तरों पर लड़ रहे हैं।

Read More »

किसानों के साथ गणतंत्र दिवस की संध्या पर एक मुलाकात

मेरा गांव  ह्यूण है, जो हिमाचल प्रदेश के शिमला में बसा हुआ है। मेरे पिताजी सरकारी नौकरी के साथ-साथ घर पर खेतीबाड़ी भी करते है। इसीलिए मैं किसान और किसानी को समझती हूं। पर बाहर की दुनिया टीवी पर कुछ और होती है

Read More »

जूम करके देखिए आंदोलन

क्या आप जानते हैं 1952 में देश की अर्थव्यवस्था में कृषि की हिस्सेदारी कितनी थी और समय के साथ यह कैसे घटती गई है? यह एक सवाल है जिससे बात शुरू की जा सकती है इक्कीसवीं सदी के दो दशकों में सबसे बड़े आंदोलन की। यह आंदोलन है किसानों का आंदोलन।

Read More »

कृषि के निजीकरण के ख़िलाफ़ दक्षिणी अमेरिकी किसान आंदोलनों की एक झलक

एक जमाने में दक्षिणी अमेरिकी महाद्वीप प्राकृतिक संपदाओं का भंडार हुआ करता था। वहाँ के मेहनतकश किसान अपने ज्ञान और मेहनत से  ज़मीन की उर्वरता का बड़ा ही कुशल प्रबंधन करते थे। पहले उपनिवेशवाद ने और अब नव-उदारवादी नीतियों ने दक्षिणी अमेरिकी किसानों

Read More »

ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਫੇਰੀ

ਇੰਟਰਨੈਟ ਕਾਹਦਾ ਬੰਦ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਕਈਆਂ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਖੜ੍ਹ ਗਈ ਤੇ ਮਨ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਤੜਫਦਾ ਸੀ । ਫ਼ੇਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੰਗਾਨਗਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਾਲਾ ਅਨੁਰਾਗ ਲਾਈਬ੍ਰੇਰੀ ਆਇਆ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ, “ਬਾਈ ਪਿੰਡ ਜਾਨਾਂ, ਓਥੇ ਜਾਕੇ ਪਿੰਡੋਂ ਪਿੰਡ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਵਾਂਗੇ ।

Read More »

ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਪੰਥਕ—ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤ

ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਿੱਤੀ, ਆਖਿਰ 26 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਾਡਰ

Read More »

ਬਾਰ੍ਹੀਂ ਬਰਸੀਂ ਖਟਣ ਗਿਆ ਸੀ….!

ਮਿੱਸੇ ਪਰੌਂਠੇ ਬੇਲਦਿਆਂ ਜਗਸੀਰ ਨੇਂ ਬਾਬੇ ਘੋਪ ਨੂੰ ‘ਵਾਜ ਮਾਰੀ ਕਿ ਥਾਲ ਚੱਕ ਕੇ ਪਰੌਂਠੇ ਲੈ ਲਵੇ ਗਰਮ ਗਰਮ। ਤਵੀ ਤੇ ਪਾਏ ਪਤਲੇ ਗੋਲ ਪਰੌਂਠੇ ਨੂੰ ਤੇਲ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਨੇਂ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿੱਚੇ ਕੱਟਦਿਆਂ ਕਿਹਾ “ਬਾਬਾ, ਮਾੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਖੇਚਲ ਕਰੀਂ ਪਹਿਲਾਂ…ਓਹ ਜਾਖਲ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਲੱਸੀ ਲੈ ਕੇ ਆਈਂ, ਕਹੀਂ ਭੀਖੀ ਆਲਿਆਂ ਨੇ ਮੰਗਾਈ ਆ!”

Read More »

ਪੁੱਤ, ਸਪੁੱਤ ਅਤੇ ਕਪੁੱਤ

“ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੋਦੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੈ। ਨਾ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਤੋਮਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਬੰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿਆਸੀ, ਇਹ ਚਾਰ ਬੰਦੇ ਹਨ। ਵਪਾਰੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਣ ਨੂੰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦੀ ਆੜ੍ਹਤ ਲੈਣ ਨੂੰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

Read More »

ਬਰਨਾਲੇ ਦੀ ਮਹਾਂਰੈਲੀ

10 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬਰਨਾਲਾ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਲਈ ਸਪੀਕਰ ਤੇ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਈਨ-ਵਾਰ ਟਰਾਲੀਆਂ ਜੀਪਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਮੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਬਰੋਟਿਆਂ ਹੇਠਾਂ ਖੜ੍ਹੇ, ਧੁੱਪ ਦਾ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਣ ਜਾਣ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। 

Read More »

ਕਿਸਾਨੀ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨI ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਈ ਮੀਡੀਆ ਵਾਲੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਦਲਿਤ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਆ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।

Read More »

ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ

ਕੁਝ ਦਿਨ ਤੇ ਤਿੱਥਾਂ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਅਮਿੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 10 ਫੱਗਣ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਦਿਨ ਹੈ

Read More »

ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਰਾਵੇ

ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਰਾਵੇ ਵਾਲੀਆਂ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ਾਂ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸੈੱਲ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਰਵੀ ਰਾਏ ਦੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਟਰਾਲੀ ਟਾਈਮਜ਼ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਟੀਮ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਨਵਕਿਰਨ ਨੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵਾਰੰਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਫਸਾ ਕੇ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।

Read More »

ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਸੜਕ: ਸੱਤਾ ਦਾ ਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਸਿੱਖ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜਥੇ ਨੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਚੀਰ ਫਾੜ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਹਿੰਦੂੁ ਖੇਮੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲਾਕਾਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਿਆ ਹੈ

Read More »

Between a Fort and a Highway: Where Does Power Lie?

As it turns out, the only thing that the Red Fort incident has managed to disrupt, so far, is the people’s organic understanding of the interlockings between state and capitalism. The widespread notoriety gained by these events has diverted and distracted the people from the real sites of struggle, and funneled their discontent towards dividing the people along the lines of “Sikhs” and “Comrades.”

In contrast to the spectacular events at the Red Fort, the actual disruptions that have taken place in Punjab have remained unsung. Further, even lesser attention has been paid to the fact that these anti-capitalist disruptions have been significantly inspired by the Sikh history of resistance. Wielding the flags of the different unions, the Ghadar Party, the Communist Parties, the people are unabashedly raising the jaikaras, commemorating the Sikh martyrs, and actively situating themselves in this genealogy of Sikh resistance against oppression. The lessons of this Sikh history are to be found in the midst of these occupations, blockades, and sit-in, and not at some hollow symbol of state power.

Read More »

ਕਿਲਾ ਜਾਂ ਸੜਕ: ਸੱਤਾ ਦਾ ਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਨੇ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਰਾਜਸੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਆਪਸੀ ਜੁੰਡਲੀ ਬਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝ। ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ “ਸਿੱਖ ਅਤੇ “ਕਾਮਰੇਡ” ਧੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੀਆਂ ਮਾਅਰਕਾਬਾਜ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਜਾਏ, ਅਸਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਇਸ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵਿਰੋਧੀ ਐਕਸ਼ਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਨਾਬਰ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੂਨੀਅਨਾਂ, ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਝੰਡੇ ਫੜ੍ਹ ਲੋਕ ਜੈਕਾਰੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਬਕ ਇਹਨਾਂ ਧਰਨਿਆਂ, ਰੈਲੀਆਂ, ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖੋਖਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ।

Read More »