ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਡੈਡੀ ਬਹਿੰਦੇ ਸੀ ਇੱਥੇ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਵੀਹ ਸਾਲ ਹੋ ਚੱਲੇ ਆ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ। ਡੈਡੀ ਦੀ ਡੈੱਥ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ 8 ਵੀਂ ‘ਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ। ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਹੈਨੀ ਸੀ ਕੁਝ, ਬੱਸ ਓਦਾਂ ਈ ਸੰਦ ਸਾਜ ਲੈ ਕੇ ਬਹਿ ਗਏ, ਕਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਆਪੇ ਸਿੱਖ ਗਏ ਫੇਰ। ਪਿਓ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਏਸ ਕੰਮ ਤੇ ਬੈਠਣ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ , ਉਹ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਘਰ ਜਾਓ ਤੇ ਪੜ੍ਹੋ। ਉਹਨੂੰ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਮੈਡਮਾਂ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਸੀ ਕਿ ਮੁੰਡਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ‘ਚ ਵਧੀਆ, ਇਹਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਾਇਓ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਾਰੂ ਪੀਣ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸਾ ਨੀ ਫੜਿਆ ਸੀ ਕਦੇ ਪਰ ਜਿੰਨੇ ਐਥੇ ਕਮਾਉਣੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦਾਰੂ ਪੀ ਲੈਣੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਖ਼ਾਰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ‘ਤੇ ਸਹੀ ਇਲਾਜ਼ ਨੀ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਘਰ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਨੇ, ਚਾਚੇ ਤਾਇਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਧ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਚਲਦੀ ਰੱਖੀ, ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਪੜ੍ਹਨ ‘ਚ ਉਹ ਠੀਕ ਠਾਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ, ਦਸਵੀਂ ਮੈਂ ਫ਼ਸਟ ਡਵੀਜ਼ਨ ‘ਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। 2-4 ਵਾਰੀ ਕੰਮ ਲਈ ਟਰਾਈ ਮਾਰੀ ਪਰ ਕਿਤੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਫੇਰ ਪਟਰੋਲ ਪੰਪ ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਰਿਹਾ, ਸਰੀਏ ਦਾ ਜਾਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਉਹ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸਲੂਜਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ‘ਚ ਵੀ ਮੈਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖੇ। ਓਥੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਤੌਲੀਏ ਤੈਅ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ਼ੋਂ 5-7000 ਵੱਧ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਈ ਕਮਾਂ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੰਨੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਸਕਟ ਭੇਜਿਆ। ਮੇਰੇ ਵੀ ਹੁਣ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਹੈ। ਵੀਜਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਢਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਫਸ ਗਿਆ ਤੇ ਭਰਾ ਵਿਹਲਾ ਸੀ, ਫੇਰ ਉਹਨੂੰ ਭੇਜਤਾ। ਉਹਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਵਧੀਆ, ਅਸੀਂ ਐਥੇ ਆਂ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਬਰਨਾਲੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾਂ ਪਰ ਹੁਣ ਟਾਈਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ
ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਬਰਨਾਲੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾਂ ਪਰ ਹੁਣ ਟਾਈਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਉ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਟਰੇਚਰ ਪੜ੍ਹੀਦਾ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਪੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਬੈਲੇਂਸ ਬਣਿਆਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੜ ਲਈਦਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੈਂ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ‘ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਨੀਚ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ’ ਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦੇ ‘ਚ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਨਹੀੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਅਗਾਂਹ ਹੋਰ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ। ਫੇਰ ਮੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਕਾਫੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਫੇਰ ਮੈਂ ਕਈ ਮੇਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਟਾਲ ਵੀ ਲਾਏ। ਮੇਰਾ ਲੈਦਰ ਬੈਗ ਮੈਂ ਨਾਲ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਕਾਪੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Sure there’s progress if one buys a shop but there are lot more expenses that come with it. Even if the government decides to expand the road tomorrow I won’t lose anything, I will just have to lift my stuff and move somewhere else but you can’t do that with a shop. It gets tough during illness or a function but we make enough to meet our daily needs. We have improved the condition of a house my father left us. There’s not much investment in this work but it has increased. The main material you need is a thread, polish, nails, and stapler. Some things used to be available for free, like the rubber from used tyres, but now I have to buy it for 150 Rs. We could get the wax from the beehive before. I will tell children about the profession along with the education. I will try to give them the best life I can.
Story & Text by Gurdeep Dhaliwal