We are from Amritsar. We moved to Mohali in 1996. Livelihood makes people shift places. There is an adage that you move somewhere if you have to pay someone’s debt there. I must have owed some debt here.
ਮਣੀਮਾਜਰੇ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਦੋ ਸਾਲ ਈ ਹੋਏ ਨੇ।ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਹਾਲ਼ੀ ਰੇੜ੍ਹੀ ਲਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਰੇੜ੍ਹੀ ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਭੇਜਦੀ ਸੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਪਰ ਓਥੇ ਤੀਜੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਅਸਟੇਟ ਵਾਲ਼ੇ ਰੇੜ੍ਹੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਫੇਰ ਤੰਦੂਰ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ, ਰੇਹੜੀ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਣੀ। ਹਫਤਾ ਮਿਲਣੀ ਨਾ। ਫੇਰ ਦੁਬਾਰਾ ਤੰਦੂਰ ਬਣਾਉਣ, ਰੇੜ੍ਹੀ ਠੀਕ ਕਰਾਉਣ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਲੱਗ ਜਾਣਾ। ਹਫਤਾ ਛੁੱਟੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣੀਆਂ ਗੱਲ ਫੇਰ ਓਥੇ ਦੀ ਓਥੇ ਆ ਜਾਣੀ।ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਧਰ ਮਣੀਮਾਜਰੇ ਦੁਕਾਨ ਲੈ ਲਈ, ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਹਾਂ ਨਾ, ਕਿਤੇ ਭੱਜਣ ਨੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
ਇਹ (ਨੀਲਮ ਦੇ ਪਤੀ ਬਲਵੰਤ) ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ਼ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚ ਹੋਟਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਭੈਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਇਥੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਵੀ ਰਹੇ ਨੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਐਧਰ ਆ ਕੇ ਕੰਮ ਚਲਾ ਲਿਆ। ਬਾਕੀ ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਆਂ। ਦੂਜਾ ਆਸਰਾ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਮੇਰਾ, ਬੱਚੇ ਹੈ ਨਹੀਂ। ਆਪੇ ਕਮਾਈਦਾ ਅਤੇ ਖਾਈਦਾ
I start work at 6AM and stop at 11:30PM. I serve both kulchas and rotis. He wanted to serve only kulchas but the customers wanted roti. We also serve pranthas to our customers. We serve chickpeas with kulchas, and mixed vegetables with roti. Once, we cooked black chickpeas, but nobody tasted them. No one eats clay oven roti either. Everyone demands the tawa roti. Other shops in the area serve the clay oven roti made of maida (refined flour), but I serve tawa roti made of atta (coarse flour). I can make ten rotis in ten minutes, one roti per minute. The pranthas keep going on till 11 at night. That’s because I have registered our shop with Zomato company, and they demand paranthas till that late at night. At times, the order is prepared for customers who live far from here, like Zirakpur, or Khudda Lahaura. We prepare the food, their delivery boy delivers it. We keep the shop open throughout the day since customers do come at odd hours also. Why should we close it either? It is double the effort to clean everything, close and reopen after the odd hours. So, we just sit here like that.
ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਮ ਘਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਔਨਲਾਈਨ ਜੁੜੇ ਹਾਂ। ਆਰਡਰ ਆਉਂਦਾ ਉਹ ਚੱਕ ਲਈਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਰਕਰ ਰੱਖੇ ਆ ਉਹ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਆ। ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਤਾਂ ਦਿਵਾਲੀ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ ਮਨਾਈ ਗਈ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਇਥੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਦੀਵੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਗਾ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ।
I don’t know how to open the text messages on this phone. I know how to use the internet though. I do not know English. We have a customer who lives nearby. He read the messages and told me that somebody has written ‘Very Good’ for me. Some girl had written, “I found the pranthas, the way my mother used to make.”
ਹੋਰ ਵੀ ਕੰਮ ਜਾਣਦੀ ਆਂ ਮੈਂ, ਸਵੈਟਰ ਬੁਣ ਲੈਨੀ ਆਂ, ਕੱਪੜੇ ਸਿਲ ਲੈਨੀ ਆਂ। ਪਰ ਟਾਈਮ ਈ ਨ੍ਹੀਂ ਹੈਗਾ। ਬਜਾਰੀ ਕੱਪੜੇ ਸਾਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਹਾਲ਼ੀਓਂ ਬਣਵਾ ਲਈਦੇ ਸੀ ਹੁਣ ਇਥੇ ਬਣਵਾ ਲਈ ਦੇ ਆ। ਆਸ ਪਾਸ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ਼ ਬੋਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਇਕ ਦੋ ਬੰਦੇ ਹੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਆ। ਕੋਈ ਸਹੇਲੀ ਹੈ ਨਹੀਂ। ਓਧਰ ਮੁਹਾਲ਼ੀ ਵੀ ਨਾ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਣਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਬਹਿਣਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਜੇ, ਸਵੇਰੇ ੬ ਵਜੇ ਤੋਂ ੧੧ ਵਜੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ਼ ਰਹੀਦਾ। ਪੇਕੇ ਘਰ ਅਸੀਂ ੭ ਵਜੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ, ਇਥੇ ੧੧ ਵੱਜ ਜਾਂਦੇ ਆ।
The government is not supportive. It rips us off. The gas cylinders have become costly. If you don’t have one thousand rupees, you can not get a gas cylinder? Forget me, does a poor person carry thousand rupees? Some people say that I think too seriously. How can I not be serious when I had to shell out one thousand rupees for a gas cylinder. You must have one thousand rupees at the time of getting a cylinder as the subsidy is paid later on. It is not possible to burn woodfire or coal in a city. It is so tough for the poor people. They have applied GST on every little thing, even on flour and lentils. The poor are not able to earn even one decent meal per day.
Story and photographs: Navjeet Kaur
English text: Jasdeep Singh
Edits: Sangeet Toor